Ontwaken uit de neoliberale winterslaap

13-12-2001 - Dirk Barrez

een keuze voor de mens
Het protest tegen de huidige globalisering is wijd verspreid. Het manifesteert zich niet enkel op straat maar is gedragen door mensen uit de hele wereld, het is een beweging van vakbonden, boerenbewegingen, milieubewegingen, vrouwenorganisaties, inheemse volkeren, jongerenorganisaties, vredesbewegingen, mensenrechtenorganisaties, Derde Wereldbeweging, en nog veel meer…
Wat al deze mensen drijft is scepsis over een wereld waar de economie voorrang krijgt op de mens, de welvaart steeds ongelijker verdeeld raakt, de mensenrechten in de verdrukking komen, de ecologische ravages onvoorstelbaar groot zijn en de besluitvorming over dat alles veelal in het geheim en ondemocratisch verloopt.
Wie goed luistert naar wat zovele bewegingen en organisaties te vertellen hebben, wie oog heeft voor hun voorstellen en alternatieven, die krijgt zicht op wat we moeten doen om onze wereld veel menselijker te maken.
Indien vooral onze politici goed luisteren, weten ze wat de wereld overkomt en weten ze ook wat gedaan. Indien ze uit de neoliberale winterslaap ontwaken, indien ze zich herinneren dat – zelfs na de val van de Berlijnse muur én alle loze beweringen over maar één mogelijk maatschappelijk model - ons Europees model met zijn sociale correcties, aarzelende ecologische correcties en min of meer actieve overheden wel degelijk iets anders is dan het Groot-Brittannië waar je best een veiligheidsgordel draagt in de treinen of de Verenigde Staten waar tientallen miljoenen buiten elke gezondheidszorg vallen én in Californië om de haverklap de elektriciteit uitvalt of Argentinië waar het land is uitverkocht en de mensen in rijen staan uit te schuiven bij de ambassades van Spanje en Italië om te remigreren naar het oude continent, dan kunnen ze dringend werk maken van een meer sociale, duurzame en democratische wereld.
Want dat is wat de zogenaamde antiglobaliseringsbeweging vraagt, dat de mondiale mensensamenleving werk zou maken van volgende maatregelen en alternatieven. Omdat ik al enkele decennia tracht te luisteren naar de stemmen van het verzet, van Indiase boeren, Braziliaanse landlozen, Attac, vakbondsmensen, vredesbetogers, milieuactivisten, vrouwen, gezondheidswerkers – dat verzet is net als globalisering veel ouder dan we ons zelf zijn gaan wijsmaken – waag ik me aan het neerschrijven van een programma voor een andere wereld, niet bedoeld als een manifest of een bijbel maar als een aanzet om verder mee te werken.

radicale, participatieve democratie en integraal federalisme
De verdediging en de verwezenlijking van de mensenrechten en het algemeen belang is het werk van politieke instellingen zo dicht mogelijk bij de bevolking en van een actief participerende samenleving. Die vormen de basis voor de integraal federale inrichting van de wereld : burgers en volkeren delegeren maar bevoegdheden en beslissingsmacht aan verderaf staande regionale, nationale, supranationale of mondiale politieke vertegenwoordigingen en organen wanneer dat nodig is. Daarbij genieten culturele minderheden van bescherming en autonomie.
Steunend op de ideeën en principes van de volkssoevereiniteit en het sociaal contract, van de rechtsstaat en de scheiding der machten wordt de democratie zo verder uitgebouwd op alle bestuursniveaus, van dorpsraad tot het wereldparlement.

mondiale democratie – de wereld van de volkeren
De opkomst van een mondiaal economisch en financieel systeem dwingt de samenleving nu ook tot een verdere snelle, stapsgewijze federale uitbouw van democratische mondiale overheden, van een wereldparlement, een wereldregering, een mondiale justitie en de nodige mondiale besturen en instrumenten. De volkssoevereiniteit gebiedt wel dat alle belangrijke internationale beslissingen, in het bijzonder de overdracht van bevoegdheden, genomen worden door de volkeren zelf.
Een democratische hervorming en versterking van de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht van de Verenigde Naties is de beste weg naar mondiale democratie: democratisch in de Algemene Vergadering tot stand gekomen VN-wetten kunnen dan onmiddellijk overal in werking treden; de Veiligheidsraad heeft niet langer permanente leden en kent geen vetorecht meer; de Economische en Sociale Raad krijgt de bevoegdheid over de gespecialiseerde VN-instellingen zoals FAO en WHO en integreert in zijn werking het IMF, de Wereldbank en de Wereldhandelsorganisatie; mensen en volkeren kunnen al hun rechten opeisen bij bevoegde internationale rechtbanken.

primaat van de politiek – algemeen belang gaat voor privé belang
De democratische instellingen beschermen de mens tegen misbruiken van machten die niet verkozen zijn en waar het gelijkheidsbeginsel niet geldt, in het bijzonder tegen de opdringerige economie en tegen elke vorm van dictatuur. Ze veroveren en organiseren de publieke ruimte waar haar algemene regels gelden voor iedereen. Een volwaardige democratie laat de terreinen van de economie, de ecologie, de samenleving, de kennis en de cultuur niet exclusief over aan de markt en aan privé belangen, en in geen geval aan monopolies en dictaturen. Ze organiseert en waarborgt voor al die terreinen de democratische controle en participatie van haar burgers.

kapitaal voor de mens, duurzaam beheerd
Economisch is het leidende principe niet langer dat het kapitaal arbeid tewerkstelt en de mens hoogstens wordt beschouwd als een productiefactor.
Om de economie terug in dienst van de mens te krijgen moet het – omgekeerde - principe ingang vinden dat de mens gebruik maakt van kapitaal en dus recht op kapitaal heeft.
Onverminderd het recht op werk, rechtvaardig loon, gunstige arbeidsvoorwaarden en alle andere rechten die daarmee samenhangen omvat het recht op kapitaal:

• zeggenschap over de aanwending van de natuurlijke rijkdommen of productiemiddelen – zoals waters, landbouwgronden, weilanden, bossen - voor wie daarvan moet leven; natuurlijke rijkdommen zijn ofwel publieke goederen, drinkbaar water b.v., ofwel gemeenschapsbezit, ofwel privé-eigendom onder strikte voorwaarden;
• de genetische rijkdom van planten, dieren en van het menselijke leven is gemeenschappelijk eigendom van de mensheid.
• verzekerde toegang tot krediet dat mensen kunnen inzetten als productiemiddel, dit is het recht op financieel kapitaal.
• Het recht op kapitaal verplicht de mens op zijn beurt tot een duurzaam beheer van dat kapitaal.

recht om welvaart te creëren
Deze herverdeling van het kapitaal of de productiemiddelen is een bron van economisch dynamisme en van welvaartscreatie want wanneer het kapitaal er is voor de mens, vloeit daar natuurlijk uit voort dat iedereen de kans en het recht heeft om welvaart te creëren. Dit is het recht op ondernemen, door goederen en diensten voort te brengen, voor zichzelf, de familie en de gemeenschap of voor de markt.
Dit recht is niet absoluut. Het wordt beperkt door democratische, sociale en ecologische correcties en in het algemeen doordat mens en samenleving voorrang kunnen verdienen op het meer beperkte economische belang.

een economie van de mens – economische democratie
Het recht op kapitaal en het recht om welvaart te creëren vormen fundamenten van de economische democratie.
Wanneer de mens haar arbeid inbrengt in een breder productieproces krijgt de economische democratie uitwerking door medebeheer, zelfbeheer, coöperatieve samenwerking, gezamenlijke eigendom van productiemiddelen en andere democratische economische organisatievormen.
Democratie krijgt pas haar volle betekenis wanneer het gelijkheidsbeginsel politiek én economisch krachtig doorbreekt en dus zowel de politieke democratie als haar economische tegenhanger sterk ontwikkeld en heel levenskrachtig zijn.

een economie voor de mens
Zoals de mens de economische vrijheid heeft om welvaart te creëren, zo heeft de samenleving het recht en de plicht om op een democratische wijze de beschikbare middelen aan te wenden om haar maatschappelijke doelen best te realiseren.
Tot die middelen behoort ook de economie. En omdat de samenleving het algemene belang bewaakt moet zij de economie en de economisch bedrijvige mens de nodige regels opleggen.
Zeker wanneer de vrije markt in gebreke blijft, kunnen overheden en samenlevingen economisch initiatief ontplooien om hun doelstellingen te realiseren.

voorrang voor thuismarkten en regionale markten
Lokale samenlevingen en staten hebben het recht om hun lokale economieën af te schermen van de wereldmarkt. Zeker wanneer het gaat om het verzekeren van de voedselproductie en het recht op voedsel zijn regionale gemeenschappelijke landbouwmarkten te verkiezen boven de volledig open wereldmarkt. Zonodig zal dit gepaard moeten gaan met ingrijpende landverdelingen en landbouwhervormingen.
Meer algemeen kunnen landen en regio's voorrang geven aan een thuismarkteconomie en aan regionale economische gemeenschappen. Deze produceren in de eerste plaats voor de eigen behoeften, helpen tot volledige werkgelegenheid en inkomensspreiding te komen en dragen bij aan een gezond evenwicht tussen lokale, regionale en internationale economieën, op voorwaarde dat de economische kosten niet te hoog zijn en niet uitlopen op een welvaartsvernietigend protectionisme.

handel ja, uitbuiting neen
Handel kan tot wederzijdse verrijking leiden in zover het gaat om echte handel, d.i. een vrije keuze om goederen of diensten te verhandelen waarbij alle betrokkenen daar reëel voordeel uit halen. Is dat niet het geval, hebben we te maken met uitbuiting en die wordt verboden.
Democratische internationale instellingen waken over de belangen van al wie handel drijft, introduceren mechanismen op de wereldmarkten die een betere spreiding van de opbrengsten uit de wereldhandel verzekeren en steunen de ontwikkeling van thuismarkteconomieën en van regionale economische gemeenschappen. Een daartoe opgerichte internationale rechtbank kan elke vorm van oneerlijke concurrentie en van uitbuiting beoordelen en bestraffen.

mondiale sociale kaderwet
Nationale overheden integreren alle internationaal aanvaarde sociale regels en arbeidsnormen van vooral de Internationale Arbeidsorganisatie in hun wetgeving en maken ze ook afdwingbaar ten aanzien van ondernemingen en personen die economisch bedrijvig zijn in het buitenland zodat ze overal geldig worden. Uiteindelijk moeten die sociale regels en normen het voorwerp uitmaken van een mondiale sociale kaderwet die overal en voor iedereen afdwingbaar is, onder andere ook bij een mondiale sociale rechtbank.

grenzen aan economische machtsconcentratie en financiële speculatie
Economische markten moeten functioneren in het belang van alle mensen. Daartoe worden alle nodige regels en maatregelen uitgevaardigd, van beperkingen op de concentratie en de privatisering van economische activiteiten tot het instellen van de gezamenlijke eigendom van de productiemiddelen.
De politieke overheden herstellen hun greep op het financieel kapitaal en de financiële markten, en nemen de permanente bedreiging weg die de wispelturige speculatie nu vormt voor de economieën overal ter wereld. Dit gebeurt onder andere door de invoering van kapitaalcontroles en van belastingen op kapitaalverrichtingen en door de opheffing van de fiscale paradijzen. De kwijtschelding van de schuldenlast van landen moet de hele bevolking ten goede komen.

welvaartsverdeling en sociale economie
Een gedemocratiseerde economie die de hiervoor opgesomde spelregels moet eerbiedigen zal al veel beter presteren op het vlak van de productie én van de verdeling van welvaart dan de huidige kapitalistische economie.
Toch is niet gegarandeerd dat zij ook de goederen en vooral diensten zal waarderen die buiten de zogenaamde reguliere economie worden voortgebracht, waar het winstprincipe niet vooropstaat. Daar is wel degelijk een grote maatschappelijke vraag naar maar dikwijls is er geen zogenaamd solvabele vraag voor. Overheden hebben er alle belang bij om deze sociale economie ademruimte te geven.

voor iedereen een mondiaal basisinkomen
Zelfs een sterk sociaal gecorrigeerde economie én een behoorlijk uitgebouwde economische democratie kunnen niet garanderen dat de welvaart zo goed verdeeld raakt dat iedereen voldoende inkomen verwerft om in de levensnoodzakelijke behoeften te voorzien.
Onverminderd hun andere rechten op werk, op maatschappelijke zekerheid, op kapitaal en op het creëren van welvaart hebben alle wereldburgers – omdat ze bestaan en dus in alle omstandigheden recht hebben op een menswaardig bestaan - recht op een mondiaal basisinkomen, hoog genoeg om in de basisbehoeften te voorzien.
Dit minimum van mondiale solidariteit is hun onvervreemdbaar aandeel in de aarde en hun waarborg dat ze hun essentiële mensenrechten kunnen uitoefenen, tevens een stimulans van de sociale economie.
Het is het sluitstuk van een herverdeling van de mondiale welvaart die zelf ook weer bron van economisch dynamisme en van de creatie van welvaart is.
En het is ten volle de erkenning dat iedereen schepper is van menselijke en maatschappelijke rijkdom en daartoe het pure overleven moet kunnen overstijgen zodat het basisinkomen ook een investering in de samenleving is.

het milieu heeft zijn rechten
Het lot van de mens is in de voorzienbare tijd onverbrekelijk verbonden aan het ecosysteem aarde, haar ruimteschip. Mens en economie moeten respectvol en duurzaam omgaan met de aarde en al haar ecosystemen.
Nationale overheden integreren alle internationaal aanvaarde milieuregels, normen en verdragen in hun wetgeving en maken ze ook afdwingbaar ten aanzien van ondernemingen en personen die economisch bedrijvig zijn in het buitenland zodat ze overal geldig worden.
Uiteindelijk moeten die milieuregels en normen het voorwerp uitmaken van een mondiale ecologische kaderwet die overal afdwingbaar is, onder andere ook voor een internationale milieurechtbank. Die wet verplicht mens en economie ecologisch duurzaam te handelen en begeleidt ons ondermeer naar het tijdperk van de zonne-energie en al haar afgeleide vormen van hernieuwbare energie.

dienstbare technologie – gebruik wetenschap en technologie voor wat ze waard zijn
Een duurzame economie moet de gerechtvaardigde materiële behoeften van alle wereldburgers kunnen invullen zonder het vermogen van de komende genera-ties aan te tasten om aan hun behoeften te voldoen. Om die goederen en diensten voort te brengen op een ecologisch, sociaal en economisch verantwoorde wijze maakt een duurzame economie volop gebruik van wat technologie en wetenschap te bieden hebben. Daarom sturen de overheden waar nodig de technologische ontwikkelingen ten dienste van die duurzame economie en stemmen ze zo af op de behoeften van de samenleving.
Het wetenschappelijk onderzoek blijft onverminderd vrij. De wetenschappelijke kennis is een publiek goed.

veiligheid
Zoals in nationale staten het geweldmonopolie toebehoort aan de overheid – die er heel terughoudend, streng gereglementeerd en democratisch gecontroleerd moet mee omspringen – zo komt het internationale geweldmonopolie toe aan de mondiale overheid. Een permanente en democratisch gecontroleerde supranationale VN-politiemacht verzekert de veiligheid in de wereld, ook in landen die ten prooi vallen aan burgeroorlog of zwaar oncontroleerbaar geweld. Massavernietigingswapens hebben daarin geen plaats en worden opgeruimd. De productie van wapens is een overheidsmonopolie en alle handel in oorlogswapens is verboden.
Een permanente internationale strafrechtbank beoordeelt oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid.
Het structurele geweld van honger, armoede, vermijdbare ziekten en analfabetisme dat vaak voorafgaat aan fysiek geweld moet gekeerd door een herverdeling van de mondiale welvaart.

nood aan publieke goederen
Op elk bestuursniveau moeten goed functionerende overheden zorgen voor de publieke goederen die elke samenleving en elke economie nodig heeft, van waterbedeling, verkeerswegen en andere infrastructuur tot onderwijs en gezondheidszorg, van eigendomsregisters tot rechtbanken en politie.
Zeker heeft de wereld nu steeds meer nood aan internationale publieke goederen, van een internationaal rechtsapparaat en permanente VN-politiemacht, over autoriteiten die daadkrachtig het broeikaseffect stoppen, multinationale ondernemingen controleren, de biodiversiteit bewaken en meer algemeen zorgen voor het naleven van de mondiale economische, sociale en ecologische wetgeving tot onderzoek naar geneesmiddelen voor ziekten die vooral woeden in weinig koopkrachtige gebieden. Het is dringend nodig dat de nationale overheden dergelijke mondiale opdrachten en bevoegdheden overdragen aan het mondiale bestuursniveau en toevertrouwen aan democratische mondiale instellingen.

actieve overheden, participerende burgers
De overheden zijn de jongste decennia veel te ver en vooral verkeerd teruggetreden. Een wereld die alternatieven voor het kapitalistische systeem wil realiseren heeft nood aan actieve overheden, zij het niet zozeer om alles zelf te doen, noch minder om iedereen te betuttelen. De overheden zijn de coach van de samenleving die zorgt voor goede spelregels en ze ook doet naleven.
Die overheden moeten bovenstaand programma voor een andere wereld realiseren, essentieel een programma voor een sociaal en ecologisch verantwoorde productie van welvaart en van een eerlijke verdeling van die welvaart.
Zij moeten de publieke goederen en diensten aanbieden die de wereld nodig heeft. Overheden, in het bijzonder lokale overheden, organiseren zoveel mogelijk de participatie en inspraak van hun burgers in de besteding van publieke middelen en verfijnen zo zowel de politieke als de economische democratie.

belastingplicht en maximuminkomen
Zulk programma en zulke politiek vereist dat overheden over voldoende middelen kunnen beschikken. Als overheden de rechten van hun burgers bewaken en realiseren, dan hebben die burgers de plicht om de overheden van de nodige middelen te voorzien om hun opdracht uit te voeren.
Overheden zoeken die middelen vooreerst bij wie meer draagkrachtig is en door belastingen te heffen op de sociaal, ecologisch en economisch meer belastende activiteiten. In die logica heft een democratische mondiale overheid prioritair belastingen op internationale financiële verrichtingen en – zolang die er zijn – op de uitstoot van broeikasgassen en op monopolistische winsten.
Sociale rechtvaardigheid, ecologische redenen en de belangen van toekomstige generaties rechtvaardigen de invoering van een maximum inkomen waarover elke wereldburger jaarlijks kan beschikken. Dit maximum inkomen is gekoppeld aan het basisinkomen en kan dus maar stijgen indien ook het basisinkomen stijgt.

bloeiende civiele samenleving
Een bloeiende civiele samenleving of maatschappelijk middenveld is van levensbelang voor een democratische samenleving die actief de verwezenlijking van de mensenrechten voor iedereen nastreeft. De overheden moeten dat middenveld alle vrijheden verzekeren en volop ontplooiingskansen verschaffen in de mate dat het om bewegingskrachten gaat die het democratiseringsproces van de wereld verder stuwen. Zij zijn de medespeelsters en bondgenoten van de politieke vertegenwoordigsters in de verdediging en de uitbouw van een democratische samenleving.

de zin van cultuur
De vaak eeuwenoude bestaansbasis van hele gemeenschappen en volkeren is geworteld in hun levenswijze en cultuur. Veel mensen ervaren hun cultuur als sterke wegwijzer en zingever in hun leven. In deze zin hebben de culturen van onze wereld alle recht op bescherming tegen de blinde markt en tegen nietsontziend winstbejag die de bestaansbasis van gemeenschappen en volkeren onderuit haalt en er geen enkele zekerheid tegenover plaatst.
Culturen verdienen geen respect voor allerlei ongelijkheden en aantastingen van de mensenrechten die zij meesleuren, wanneer zij dus tot wraak van de geschiedenis zijn geworden. Vrije mensen en vrije samenlevingen zijn altijd gerechtigd en verplicht hun cultuur te democratiseren en te humaniseren.
De overheden moeten de verscheidenheid en de eigenheid van de vele culturen beschermen voor zover ze niet in tegenspraak zijn met de mensenrechten.

het belang van informatie en van onafhankelijke media - mediademocratie
De democratisering van informatie is cruciaal om elke burger in staat te stellen actief en bewust deel te nemen aan samenleving en democratie.
Overheden moeten erover waken dat de samenleving beschikt over onafhankelijke en betrouwbare media. Zij stimuleren tevens degelijke in de samenleving verankerde media en dragen zo bij tot meer mediademocratie.
Zo kunnen media ook de functie vervullen van een controlerende vierde macht, van een tegenmacht die onrecht in democratische samenlevingen op het spoor komt en aanklaagt.

één leefbare wereld
Werken aan die éne leefbare wereld, democratisch, duurzaam, solidair, dat is de opdracht voor de hele mensensamenleving, dat is de maatstaf voor onze collectieve intelligentie.
De geschiedenis leert ons dat de mens tot het beste en het slechtste in staat is. We moeten vrezen voor het slechtste. En we kunnen hopen en ijveren voor het beste, onze politici de ogen openen en hen – democratisch en geweldloos - dwingen tot verandering.

Dirk Barrez

De auteur schreef over globalisering de boeken 'De antwoorden van het antiglobalisme. Van Seattle tot Porto Alegre' en 'Ik wil niet sterven aan de XXste eeuw. Over leven in de 21ste eeuw'. Dat laatste boek is ook een onderwijs- en internetproject geworden, surf eens naar www.ikwilniet.org